Czy można cofnąć odrzucenie spadku?

Zasada ogólna: oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można odwołać

Zgodnie z art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego (k.c.), oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie może być odwołane.

Oznacza to, że po złożeniu oświadczenia u notariusza lub w sądzie osoba ta zostaje wyłączona od dziedziczenia tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku (art. 1020 k.c.). Nie można po prostu udać się do notariusza lub napisać pisma, że zmiana decyzji wynika ze zmiany zdania. Cofnięcie oświadczenia w zwykłym trybie jest prawnie nieskuteczne.

Wyjątek: uchylenie się od skutków prawnych (błąd lub groźba)

Mimo rygorystycznej zasady prawo cywilne w art. 1019 k.c. przewiduje procedurę uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia. Jest to możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy odrzucenie spadku nastąpiło pod wpływem błędu lub groźby.

Procedura ta podlega jednak bardzo surowym wymogom formalnym:

• Wymóg drogi sądowej: uchylenie się od skutków prawnych musi nastąpić przed sądem spadku. Nie wystarczy oświadczenie złożone notariuszowi ani pismo skierowane do pozostałych spadkobierców.
• Równoczesne nowe oświadczenie: spadkobierca, składając wniosek, musi jednocześnie złożyć nowe oświadczenie – czy i jak spadek przyjmuje (wprost czy z dobrodziejstwem inwentarza). Treść nowego oświadczenia musi różnić się od poprzedniego.
• Konieczność zatwierdzenia przez sąd: zmiana nie następuje automatycznie. Skutek prawny wywołuje dopiero prawomocne postanowienie sądu zatwierdzające uchylenie się (art. 1019 § 3 k.c. w zw. z art. 690 k.p.c.).

Co oznacza błąd lub groźba w prawie spadkowym?

Nie każdy błąd uzasadnia uchylenie się od skutków złożonego oświadczenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego kładzie się duży nacisk na tzw. należytą staranność.

• Błąd istotny i usprawiedliwiony: błąd co do składu spadku (np. braku wiedzy o majątku lub długach) jest prawnie doniosły tylko wtedy, gdy spadkobierca mimo podjęcia należytej staranności nie wiedział o rzeczywistym stanie majątku. Lekkomyślne założenie, że spadkodawca nie miał długów (lub majątku), bez podjęcia próby ustalenia faktów, nie stanowi podstawy do uchylenia się od skutków odrzucenia.
• Błąd wywołany podstępnie: jeśli błąd został wywołany celowo i podstępnie przez osobę trzecią (np. innego spadkobiercę, który chciał przejąć majątek), kryteria oceny błędu są dla wnioskodawcy łagodniejsze.
• Groźba: musi to być groźba bezprawna i realna, budząca uzasadnioną obawę poważnego niebezpieczeństwa dla składającego oświadczenie lub jego bliskich.

Terminy – ile jest czasu na działanie?

Prawo nakłada rygorystyczne terminy zawite na zgłoszenie wniosku do sądu (art. 88 § 2 k.c. w zw. z art. 1019 k.c.):

• 1 rok od momentu wykrycia błędu,
• 1 rok od chwili, gdy stan obawy (groźba) ustał.

Do zachowania terminu wystarczy wniesienie przed jego upływem odpowiedniego wniosku do sądu spadku.

Odrzucenie spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 1024 k.c.)

Warto wspomnieć o jeszcze jednej szczególnej instytucji. Jeśli dłużnik odrzuca spadek z pokrzywdzeniem swoich własnych wierzycieli (aby majątek spadkowy nie trafił do egzekucji), każdy z jego wierzycieli może żądać, aby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego.

Wierzyciel ma na to 6 miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, nie więcej jednak niż 3 lata od złożenia oświadczenia. Nie jest to jednak „cofnięcie” odrzucenia spadku w relacjach między spadkobiercami, lecz umożliwienie wierzycielowi zaspokojenia się z udziału spadkowego dłużnika.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku jest co do zasady decyzją ostateczną. Jego „cofnięcie” nie jest możliwe poprzez samo odwołanie oświadczenia, a jedynie w drodze sądowej jako uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby.

Ze względu na konieczność wykazywania przed sądem należytej staranności oraz rygorystyczny roczny termin sprawy tego typu wymagają precyzyjnego przygotowania dowodowego.