Jak odwołać testament?
Jedną z najważniejszych cech testamentu jest jego odwołalność. Spadkodawca może w każdej chwili zmienić zdanie, a zapisy typu „niniejszy testament jest ostateczny i nieodwołalny” są w świetle polskiego prawa całkowicie bezskuteczne. Wolę rozporządzenia majątkiem można zmodyfikować w każdym momencie – w całości lub w części.
Trzeba jednak pamiętać, że odwołanie testamentu jest czynnością prawną o charakterze osobistym – dokonać go może tylko osoba mająca zdolność testowania, czyli pełną zdolność do czynności prawnych.
Polskie prawo przewiduje trzy podstawowe sposoby na unieważnienie dotychczasowej ostatniej woli:
Sporządzenie nowego testamentu
To najpopularniejsza i najbezpieczniejsza metoda. Co ważne, nowy testament wcale nie musi być sporządzony w tej samej formie co poprzedni – testament notarialny można bez przeszkód odwołać zwykłym testamentem własnoręcznym. Nowy dokument może zadziałać na dwa sposoby:
-
Odwołanie wyraźne: W nowym dokumencie wpisujemy jednoznaczną formułę, np.: „Odwołuję w całości mój poprzedni testament z dnia…” lub „Anuluję wszelkie dotychczasowe rozrządzenia”. Ważne, aby nowy testament sam w sobie był ważny – jeśli z jakiegoś powodu będzie wadliwy, stary testament nadal będzie obowiązywał.
-
Odwołanie dorozumiane: Jeśli napiszemy nowy testament, ale nie wspomnimy w nim o starym, wkracza zasada z art. 947 Kodeksu cywilnego. Nowy dokument odwołuje poprzedni tylko w takim zakresie, w jakim nie da się ich ze sobą pogodzić. Jeśli w starym testamencie ustanowiliśmy na rzecz kogoś drobny zapis (np. przekazanie pamiątki rodzinnej), a w nowym zmieniliśmy jedynie głównego spadkobiercę, nie wspominając o tej pamiątce, to ten drobny zapis ze starego testamentu nadal pozostaje w mocy.
Fizyczne zniszczenie dokumentu
Testament można odwołać poprzez jego świadome zniszczenie lub pozbawienie cech testamentu. Może to być podarcie, spalenie, pocięcie czy zamazanie podpisu.
Kluczowy jest tutaj wyraźny zamiar odwołania. Jeśli dokument ulegnie zniszczeniu przypadkowo (np. w wyniku pożaru domu) lub zostanie zniszczony przez osobę trzecią wbrew woli spadkodawcy, testament prawnie nadal obowiązuje, a jego treść rodzina może udowadniać przed sądem wszelkimi dostępnymi środkami (np. kopiami czy zeznaniami świadków).
Uwaga: Ta metoda nie dotyczy testamentu ustnego, ponieważ w jego przypadku fizyczny dokument z oświadczeniem woli po prostu nie istnieje (pismo sporządzone później przez świadków jest jedynie stwierdzeniem treści, a nie samym testamentem).
Dokonanie zmian w istniejącym testamencie
Ostatnim sposobem jest naniesienie poprawek bezpośrednio na sporządzonym wcześniej dokumencie własnoręcznym. Może to być przekreślenie konkretnego akapitu, nazwiska spadkobiercy czy dopisanie na marginesie adnotacji typu „anuluję ten punkt”.
Dla pełnego bezpieczeństwa prawnego i uniknięcia podejrzeń o fałszerstwo, każda taka skreślenia i dopiska powinna zostać przez spadkodawcę opatrzona aktualną datą oraz własnoręcznym, czytelnym podpisem.
Czy można odwołać „odwołanie testamentu” i czy wcześniejszy testament „odżywa”?
Zgodnie z dominującą i surową linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, odwołanie testamentu odwołującego nie przywraca automatycznie skuteczności pierwszemu dokumentowi. Aby stary testament „odżył”, z zachowania lub kolejnych dokumentów spadkodawcy musi w sposób absolutnie jasny i oczywisty wynikać, że taki właśnie był jego cel. Ponadto, jeśli pierwszy testament własnoręczny został wcześniej fizycznie zniszczony, jego przywrócenie jest technicznie niemożliwe z powodu braku oryginału dokumentu.
Podsumowanie – jak zrobić to najbezpieczniej?
Najpewniejszym krokiem, który eliminuje ryzyko interpretacyjne i rodzinne spory w sądzie, jest napisanie nowego, precyzyjnego testamentu (własnoręcznego lub notarialnego), który na samym wstępie wprost i jednoznacznie unieważnia wszystkie dotychczasowe dokumenty.
