Kilka testamentów po jednej osobie – który jest ważny?
W skrócie: Przy kilku testamentach nie zawsze „ważny” jest tylko ostatni. W mocy pozostają wszystkie ważne testamenty, ale późniejsze rozrządzenia odwołują wcześniejsze tylko w zakresie sprzecznych postanowień.
Jak to działa w praktyce?
Krok 1: Sąd musi poznać wszystkie dokumenty
Jeżeli po śmierci spadkodawcy rodzina odnajdzie np. trzy różne testamenty, żaden z nich nie może zostać zignorowany. W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku sąd ma ustawowy obowiązek otworzyć i ogłosić wszystkie odnalezione dokumenty. Na każdym z nich czyni się wówczas wzmiankę o istnieniu pozostałych. To dopiero punkt wyjścia do dalszej analizy prawnej.
Krok 2: Ocena ważności (kto odpada na starcie?)
Sąd bada każdy dokument z osobna pod kątem formalnym i prawnym. Testament zostanie uznany za nieważny i nie będzie brany pod uwagę, jeśli np.:
-
został sporządzony przez osobę nieposiadającą pełnej zdolności do czynności prawnych,
-
naruszono przepisy o jego formie (np. został wydrukowany i tylko podpisany ręcznie),
-
jest to tzw. testament wspólny (np. napisany wspólnie przez małżonków – polskie prawo zabrania takiej formy),
-
został sporządzony pod wpływem groźby, błędu lub w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji.
Krok 3: Analiza treści, czyli zasada pierwszeństwa nowej woli
Spadkodawca ma prawo w każdej chwili odwołać swój testament – w całości lub w części. Może to zrobić wprost (np. niszcząc dokument lub pisząc w nowym testamencie: „odwołuję poprzedni”) albo w sposób dorozumiany.
O odwołaniu dorozumianym mówimy wtedy, gdy spadkodawca napisał nowy testament, ale nie wspomniał w nim o starym. Wówczas wkracza kluczowa zasada z art. 947 Kodeksu cywilnego: późniejszy testament odwołuje wcześniejszy tylko w takim zakresie, w jakim nie da się ich ze sobą pogodzić.
Sąd zawsze w pierwszej kolejności stara się zinterpretować treść wszystkich dokumentów tak, aby w jak największym stopniu urzeczywistnić wolę zmarłego. Dopiero gdy zapisy ewidentnie się wykluczają, te starsze tracą moc.
Kilka testamentów w praktyce – przykłady
Dla lepszego zrozumienia tej zasady warto posłużyć się dwoma klasycznymi scenariuszami:
-
Całkowita sprzeczność (działa tylko najnowszy): W starszym Testamencie A zmarły zapisał cały majątek synowi. W późniejszym Testamencie B zapisał cały majątek córce, nie wspominając o synu. Ponieważ nie da się powołać dwóch osób do całości tego samego spadku, postanowienia się wykluczają. Majątek w całości dziedziczy córka.
-
Brak sprzeczności (działają oba testamenty): W starszym Testamencie A zmarły powołał do całości spadku syna, ale jednocześnie ustanowił zapis, na mocy którego syn ma przekazać rodzinny samochód wnukowi. Po latach zmarły napisał Testament B, w którym zmienił zdanie co do głównego spadkobiercy i zapisał cały majątek córce – nie wspominając jednak ani słowem o samochodzie dla wnuka. Skutek? Majątek dziedziczy córka (bo to postanowienie było sprzeczne ze starym testamentem), ale musi ona wykonać zapis na rzecz wnuka i oddać mu samochód, ponieważ to postanowienie z pierwszego testamentu nigdy nie zostało odwołane.
Podsumowanie
Jeśli po bliskiej osobie pozostało kilka testamentów, odpowiedź na pytanie „który działa?” nigdy nie jest automatyczna. Wymaga to dokładnego zbadania ważności każdego z nich, analizy ich wzajemnego stosunku oraz właściwej wykładni woli spadkodawcy.
