Niegodność dziedziczenia – kiedy spadkobierca może zostać wyłączony?

Kiedy spadkobierca może być uznany za niegodnego?

Zgodnie z art. 928 § 1 KC, spadkobierca może zostać uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia, jeżeli:

• Dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy – chodzi o przestępstwa o szczególnej wadze, skierowane bezpośrednio przeciwko osobie spadkodawcy (np. poważne przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności, czci), popełnione z winy umyślnej.
• Podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności – obejmuje to wszelkie działania polegające na wywołaniu u spadkodawcy błędnego wyobrażenia (podstęp) lub obawy (groźba), w celu wymuszenia określonej decyzji testamentowej bądź uniemożliwienia jej podjęcia.
• Umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego – także wtedy, gdy jego działanie ostatecznie nie wywołało skutku prawnego (np. fałszerstwo wyszło na jaw).
• Uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego, określonego co do wysokości orzeczeniem sądu, ugodą sądową lub inną umową – przesłanka ta dotyczy świadczeń alimentacyjnych skonkretyzowanych co do wysokości i wymagalności; wymaga uporczywego, a więc długotrwałego lub powtarzającego się uchylania się od płacenia.
• Uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka – chodzi o rażące zaniedbywanie powinności opiekuńczych wobec spadkodawcy, mające charakter trwały lub wielokrotny.

Konsekwencje uznania za niegodnego dziedziczenia

Skutki prawomocnego wyroku uznającego spadkobiercę za niegodnego są dotkliwe. Zgodnie z art. 928 § 2 KC, zostaje on całkowicie wyłączony od dziedziczenia, a w świetle prawa traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że:

• nie dziedziczy po danym spadkodawcy ani z ustawy, ani z testamentu
• nie nabywa zapisu (zapis staje się bezskuteczny względem niego),
• nie ma prawa do zachowku po tym spadkodawcy,
• jego zstępni wstępują w jego miejsce (stosownie do zasad zstępstwa przy dziedziczeniu), a zatem mogą dziedziczyć i dochodzić zachowku, gdy spełnione są ogólne przesłanki

Jeżeli uznanie za niegodnego nastąpi już po objęciu spadku przez spadkobiercę, powstaje obowiązek rozliczeń z rzeczywistymi spadkobiercami na podstawie art. 1029 KC – co do zasady przyjmuje się, że niegodny jest traktowany jako posiadacz w złej wierze.

Kto może żądać uznania za niegodnego?

Art. 929 KC przewiduje szeroką legitymację czynną: powództwo o uznanie spadkobiercy za niegodnego może wytoczyć każdy, kto ma w tym interes – zarówno majątkowy, jak i niemajątkowy (moralny). W szczególności legitymację czynną mają: spadkobiercy ustawowi i testamentowi (także ci, którzy potencjalnie mogliby dziedziczyć, gdyby inny spadkobierca został wyłączony), zapisobiercy, uprawnieni z polecenia, wykonawca testamentu, nabywca spadku, wierzyciele spadkodawcy lub osoby pozostające ze spadkodawcą w bliskich stosunkach uczuciowych,

Terminy do wytoczenia powództwa:

Ustawodawca przewidział dwa rygorystyczne terminy na złożenie powództwa:

• Roczny termin – liczony od dnia, w którym osoba legitymowana dowiedziała się o przyczynie niegodności. Termin ten nie może rozpocząć biegu przed otwarciem spadku; jeżeli więc uprawniony zna przyczynę niegodności jeszcze za życia spadkodawcy, roczny termin biegnie dopiero od śmierci spadkodawcy.
• Trzyletni termin – liczony od dnia otwarcia spadku. Po jego upływie powództwo jest niedopuszczalne, nawet jeśli osoba legitymowana dowiedziała się o przyczynie niegodności później.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednoznacznie podkreślono, że są to terminy zawite i nie stosuje się do nich w drodze analogii przepisów o przedawnieniu roszczeń (m.in. wyrok SN z 30.01.1998 r., I CKN 448/97; wyrok SN z 19.05.2004 r., I CK 671/03). Po upływie któregokolwiek z tych terminów spadkobierca, który dopuścił się nagannych zachowań wymienionych w art. 928 KC, pozostaje formalnie zdolny do dziedziczenia – przepisy nie przewidują w tym zakresie sankcji „ex lege” ani możliwości przywrócenia terminu.

Podsumowanie

Spadkobierca może zostać wyłączony od dziedziczenia jako niegodny, gdy dopuścił się wobec spadkodawcy ciężkiego przestępstwa, wpłynął na treść lub ważność testamentu podstępem bądź groźbą, dopuścił się fałszerstwa lub zniszczenia testamentu, albo uporczywie uchylał się od alimentacji lub pieczy nad spadkodawcą. Wyłączenie następuje wyłącznie na mocy prawomocnego wyroku, w procesie z powództwa osoby mającej interes (majątkowy lub moralny), wytoczonego w terminie 1 roku od dowiedzenia się o przyczynie i nie później niż 3 lata od otwarcia spadku. Skutkiem jest traktowanie spadkobiercy tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – co obejmuje utratę dziedziczenia, zapisów i zachowku po danym spadkodawcy, przy zachowaniu praw dziedziczenia po innych osobach.