Stwierdzenie nabycia spadku a akt poświadczenia dziedziczenia – jak sformalizować swoje prawa?

Podobieństwa – równorzędne skutki prawne

Obie instytucje służą temu samemu celowi i co do zasady wywołują tożsame skutki prawne.

• Zarówno orzeczenie sądu, jak i zarejestrowany dokument od notariusza stanowią podstawowy i wyłączny dowód legitymujący spadkobiercę wobec osób trzecich, organów administracji czy sądów.
• Osoba wskazana w którymkolwiek z tych dokumentów korzysta z prawnego domniemania bycia spadkobiercą, które jest skuteczne wobec wszystkich (erga omnes).
• Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia wywołuje w świetle prawa takie same skutki jak prawomocne postanowienie sądu.
• Wszędzie tam, gdzie ustawa wiąże określone terminy czy skutki z prawomocnym postanowieniem sądu o nabyciu spadku, dotyczy to w równej mierze zarejestrowanego aktu notarialnego.

Kiedy wybrać notariusza, a kiedy sąd?

Choć oba dokumenty pozwalają m.in. na wpis do księgi wieczystej i dają spadkobiercy takie same uprawnienia, różnią się trybem ich uzyskania oraz zakresem zastosowania.

Akt poświadczenia dziedziczenia (tryb notarialny):

• Jest to uproszczona procedura, dedykowana sytuacjom, w których między zainteresowanymi nie ma żadnego sporu.
• Wymaga jednoczesnej i osobistej obecności wszystkich osób mogących wchodzić w rachubę jako spadkobiercy.
• Notariusz ma obowiązek odmówić sporządzenia aktu, jeśli istnieją wątpliwości co do kręgu spadkobierców lub gdy dziedziczenie ma nastąpić na podstawie testamentu szczególnego (np. ustnego).
• Dokument zyskuje moc równą orzeczeniu sądu dopiero z chwilą jego wpisania przez notariusza do Rejestru Spadkowego.

Stwierdzenie nabycia spadku (tryb sądowy):

• Postępowanie sądowe jest rozwiązaniem uniwersalnym, bez ograniczeń co do skomplikowania stanu faktycznego czy rodzaju testamentu.
• Wszczyna się je na wniosek każdej osoby mającej w tym interes, bez konieczności zgodnego współdziałania wszystkich spadkobierców.
• Orzeczenie to może zostać wydane również na późniejszym etapie, np. w toku sądowego działu spadku.

Przewaga dokumentu sądowego i rozwiązywanie konfliktów

System prawny opiera się na założeniu, że w przypadku jakichkolwiek kolizji lub błędów, to sąd zachowuje „ostatnie słowo” w sprawach spadkowych. Mechanizmy te mają na celu zagwarantowanie pewności obrotu prawnego.

• W przypadku wystąpienia kolizji dokumentów, przeciwko domniemaniu wynikającemu z postanowienia sądu nie można powoływać się na domniemanie z aktu notarialnego.
• Jeżeli dla tego samego spadku wydano orzeczenie sądowe, sąd z urzędu uchyla zarejestrowany wcześniej akt poświadczenia dziedziczenia.
• W sytuacji zarejestrowania kilku sprzecznych ze sobą aktów notarialnych, sąd na wniosek zainteresowanego uchyla je wszystkie i wydaje własne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.
• Wszelkie pomyłki w kręgu spadkobierców (np. odnalezienie nowego testamentu czy skutecznie uchylenie się od skutków przyjęcia spadku) korygowane są wyłącznie na drodze postępowania sądowego poprzez zmianę lub uchylenie orzeczenia albo aktu notarialnego.
• Sąd z urzędu uchyla akt lub postanowienie spadkowe także w sytuacji, gdy osoba uznana za zmarłą okaże się żywa, a orzeczenie o jej zgonie zostanie uchylone.

Ostateczny wybór właściwej ścieżki zależy więc od relacji panujących w rodzinie. Jeśli spadkobiercy są zgodni i mogą stawić się razem w kancelarii, wizyta u notariusza jest rozwiązaniem najszybszym. Jeśli jednak pojawiają się braki w dokumentach, niewiadomi krewni lub konflikty, jedyną właściwą drogą pozostaje skierowanie sprawy do sądu.