Testament ustny – kiedy jest ważny?
Polskie prawo pozwala na sporządzenie testamentu w formie ustnej, jednak traktuje go jako tzw. testament szczególny (nadzwyczajny). Oznacza to, że jest to rozwiązanie przewidziane wyłącznie na sytuacje wyjątkowe, a jego ważność obwarowana jest wyjątkowo surowymi wymogami formalnymi i krótkimi terminami.
Z powodu ułatwionej formy, testamenty ustne są w sądach badane ze szczególną wnikliwością – to obszar, w którym statystycznie najczęściej dochodzi do prób nadużyć. Kiedy zatem taki testament będzie w pełni ważny?
Krok 1: Muszą zaistnieć nadzwyczajne okoliczności
Zgodnie z art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego, testament ustny można sporządzić tylko w dwóch przypadkach:
-
Istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy – nagłe, ciężkie pogorszenie stanu zdrowia, wypadek czy krytyczny stan w przebiegu choroby. Obawa ta musi być realna i obiektywna, uzasadniona okolicznościami.
-
Zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione – np. z powodu nagłej klęski żywiołowej, która odcina kontakt z notariuszem, albo z powodu paraliżu/ciężkiej choroby samego testatora, która uniemożliwia mu samodzielne pisanie (co wyklucza testament własnoręczny), przy jednoczesnym braku możliwości szybkiego sprowadzenia notariusza.
Krok 2: Prawidłowy przebieg samego aktu
Aby oświadczenie woli miało moc prawną, w momencie jego składania muszą zostać spełnione trzy warunki jednocześnie:
-
Ustność: Spadkodawca musi sam, na głos wypowiedzieć swoją wolę (komu i co przeznacza). Dopuszczalne jest odczytanie przez niego przygotowanego wcześniej samodzielnie projektu. Niedopuszczalne jest natomiast, by ktoś inny czytał projekt, a chory jedynie kiwał głową lub podpisywał podsunięty dokument.
-
Świadkowie: Przy składaniu oświadczenia musi być obecnych jednocześnie co najmniej trzech świadków.
-
Świadomość: Testator musi działać w pełni świadomie i swobodnie (nie pod wpływem leków otępiających, przymusu czy groźby).
Krok 3: Spisanie lub sądowe „utrwalenie” treści
Samo wypowiedzenie słów przy świadkach to za mało. Aby testament ustny stał się podstawą dziedziczenia, jego treść musi zostać formalnie stwierdzona w jednym z dwóch trybów:
-
Tryb pisemny (przed śmiercią lub tuż po): Jeden ze świadków lub osoba trzecia spisuje wolę spadkodawcy. Musi to nastąpić w ciągu roku od dnia złożenia oświadczenia. Pismo musi zawierać miejsce i datę oświadczenia oraz miejsce i datę sporządzenia protokołu. Dokument muszą podpisać: spadkodawca i dwaj świadkowie, albo wszyscy świadkowie.
-
Tryb sądowy (po śmierci): Jeśli woli nie spisano w ciągu roku, treść testamentu ustnego można stwierdzić wyłącznie przed sądem poprzez zgodne zeznania świadków. Musi to nastąpić w ciągu 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy).
Terminowy charakter testamentu ustnego
Zgodnie z przepisami (art. 955 KC), testament ustny ma charakter terminowy. Jeżeli nadzwyczajne okoliczności minęły (np. pacjent przeszedł operację, wyzdrowiał i opuścił szpital), a spadkodawca żyje przez kolejne 6 miesięcy, testament ustny automatycznie traci moc. W tym czasie spadkodawca powinien – jeśli podtrzymuje swoją wolę – sporządzić testament w formie zwykłej (np. własnoręczny lub notarialny).
Podsumowanie
Testament ustny to instytucja „ostatniej szansy”. Z powodu rygorystycznego podejścia sądów, niedopełnienie któregokolwiek z wymogów (brak odpowiedniej liczby świadków w tym samym czasie, spóźnienie się ze spisaniem protokołu czy uchybienie terminom sądowym) skutkuje całkowitą nieważnością rozrządzenia.
