Testament wspólny małżonków – czy w Polsce jest dopuszczalny?
Wiele par, które przez lata wspólnie budowały swój majątek, intuicyjnie zakłada, że najprostszym rozwiązaniem jest spisanie jednego wspólnego dokumentu. Sformułowania typu „My, niżej podpisani małżonkowie, postanawiamy, że po naszej śmierci majątek przypadnie…” wydają się naturalne i logiczne.
W polskim systemie prawnym testament wspólny małżonków jest jednak niedopuszczalny i z mocy prawa całkowicie nieważny.
Kluczowym przepisem jest tutaj art. 942 Kodeksu cywilnego, który wprost stanowi: „Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy”.
Zakaz ten ma na celu przede wszystkim ochronę pełnej swobody testowania. Chodzi o to, aby decyzje jednej osoby nie były w żaden sposób skrępowane wolą drugiego współmałżonka, a także by każdy zachował autonomiczną możliwość odwołania lub zmiany swojego testamentu w dowolnym momencie.
Co to oznacza w praktyce?
-
Całkowita nieważność: Złamanie tego zakazu powoduje bezwzględną nieważność wszystkich postanowień zawartych w takim dokumencie. Sąd w toku postępowania spadkowego nie może „ocalić” woli jednego z małżonków – cały wspólny dokument jest traktowany tak, jakby nigdy nie powstał.
-
Dotyczy to również majątku wspólnego: Zakaz obowiązuje nawet wtedy, gdy rozrządzenia dotyczą przedmiotów wchodzących w skład małżeńskiej wspólności majątkowej (np. wspólnie zakupionego domu). Każdy z małżonków musi rozporządzić swoim udziałem w tym majątku zupełnie osobno.
-
Forma nie ma znaczenia: Zakaz dotyczy w identycznym stopniu testamentów własnoręcznych (pisanych na jednej kartce), jak i wspólnych aktów notarialnych czy testamentów urzędowych (allograficznych).
Co jest dozwolone? Bezpieczne alternatywy dla małżonków
Małżonkowie, którzy chcą wzajemnie zabezpieczyć swoje interesy na wypadek śmierci, mają do dyspozycji w pełni legalne i bezpieczne narzędzia, które nie naruszają przepisów:
-
Dwa odrębne testamenty o identycznej treści (lub testamenty wzajemne)
-
Osobne testamenty na jednej kartce: Doktryna dopuszcza sytuację, w której małżonkowie ze względów praktycznych spisują swoje wole na jednej kartce papieru, pod warunkiem, że są to dwa całkowicie odrębne teksty (np. wyraźnie oddzielone linią), z których każdy posiada własną, osobną datę oraz oddzielny, własnoręczny podpis każdego z małżonków.
Wyjątki: testamenty ustne oraz prawo obce
Polskie sądy i doktryna dostrzegają dwie specyficzne sytuacje, w których zasada z art. 942 KC nie doprowadzi do unieważnienia woli:
-
Testamenty ustne: Zakaz odnosi się do dokumentu testamentowego. Jeżeli małżonkowie znajdują się w sytuacji nadzwyczajnej (np. obawy rychłej śmierci) i oświadczają swoją wolę ustnie w obecności co najmniej trzech świadków w tym samym czasie i miejscu, to traktuje się to jako dwa odrębne testamenty ustne. Fakt, że świadek spisze później treść obu tych oświadczeń w jednym protokole, nie unieważnia ich, ponieważ sam protokół jest jedynie oświadczeniem wiedzy świadka, a nie dokumentem testamentowym.
-
Testamenty sporządzone za granicą: Zgodnie z najnowszym orzecznictwem Sądu Najwyższego (m.in. postanowienie z dnia 8 listopada 2024 r., sygn. II CSKP 179/23), opartym na przepisach unijnego rozporządzenia spadkowego nr 650/2012, obywatel polski może sporządzić ważny testament wspólny, o ile dokona tego na terenie kraju UE, którego prawo krajowe wprost dopuszcza taką formę (np. w Niemczech). Jest to jednak wyłącznie reguła prawa międzynarodowego – w granicach Polski krajowy zakaz pozostaje nienaruszony.
Podsumowanie
Chęć uregulowania spraw majątkowych w jednym dokumencie przez męża i żonę jest w Polsce najprostszą drogą do nieważności testamentu i dziedziczenia ustawowego, z pominięciem rzeczywistej woli małżonków. Co do zasady prawidłowym krokiem jest przygotowanie dwóch niezależnych dokumentów.
