Zapis zwykły a zapis windykacyjny – różnice praktyczne
Podstawowa różnica – skutek obligacyjny vs rzeczowy
Zapis zwykły polega na nałożeniu na spadkobiercę (lub zapisobiercę) obowiązku spełnienia określonego świadczenia na rzecz zapisobiercy. Tworzy dług spadkowy – zapisobierca ma roszczenie o wykonanie zapisu, a własność rzeczy/prawo przechodzi dopiero po wykonaniu tego świadczenia. Przy zapisie zwykłym nabycie rzeczy/prawa następuje w wyniku czynności wykonania zapisu przez zobowiązanego (np. umowa przeniesienia własności), nie automatycznie z chwilą śmierci spadkodawcy.
Zapis windykacyjny polega na tym, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku. Ma on skutek rzeczowy, a nie tylko obligacyjny: zapisobierca windykacyjny od razu staje się właścicielem rzeczy lub uprawnionym z tytułu zapisanego prawa.
W praktyce oznacza to, że zapisobierca windykacyjny może od razu korzystać z roszczeń właścicielskich (np. windykacyjnego), podczas gdy zapisobierca zwykły musi dochodzić wykonania zapisu od obciążonego spadkobiercy (i jest w pewnym stopniu zależny od aktywności/lojalności spadkobierców).
Forma testamentu i dopuszczalne przedmioty
Zapis zwykły:
- może być ustanowiony w każdym ważnym testamencie (własnoręcznym, notarialnym, allograficznym itd.);
- nie ma wprost zamkniętego katalogu przedmiotów – można nałożyć obowiązek świadczenia (w tym przeniesienia własności rzeczy, praw, czy pieniędzy).
Zapis windykacyjny:
- wymaga testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego – ustanowienie go w innej formie jest nieskuteczne jako zapis windykacyjny
- ma zamknięty katalog przedmiotów: rzecz oznaczona co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, ustanowienie użytkowania lub służebności, ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.
Wchodzenie do spadku i dział spadku
- W przypadku zapisu zwykłego przedmiot zapisu wchodzi do masy spadkowej – do czasu wykonania zapisu jest częścią spadku, a sam zapis jest długiem spadkowym.
- W przypadku zapisu windykacyjnego przedmiot nie wchodzi do spadku – z chwilą otwarcia spadku jest już własnością zapisobiercy windykacyjnego.
Bezskuteczność zapisu a ryzyko praktyczne
Zapis zwykły co do zasady nie wymaga, by przedmiot w chwili śmierci należał do spadkodawcy.
Zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia
Wpływ na zachowek
Ustawodawca zbliża skutki zapisu windykacyjnego do darowizn – tak, by nie umożliwiały obchodzenia przepisów o zachowku.
- Zarówno darowizny, jak i zapisy windykacyjne są uwzględniane przy obliczaniu substratu zachowku (doliczanie do spadku); zapisy windykacyjne zalicza się również na schedę spadkową przy dziedziczeniu ustawowym (art. 1039 k.c.).
- Jeżeli uprawniony do zachowku nie otrzyma należnej kwoty od spadkobierców, może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, na rzecz której uczyniono zapis windykacyjny doliczony do spadku – w granicach wzbogacenia.
Zapisobierca zwykły co do zasady nie odpowiada za zachowek (nie jest osobą, która uzyskała samodzielne przysporzenie ze spadku, lecz wierzycielem spadku), podczas gdy zapisobierca windykacyjny może być pozwanym o zapłatę uzupełnienia zachowku.
Który zapis zastosować w praktyce?
- Zapis zwykły lepiej sprawdza się, gdy:
- spadkodawcy zależy na prostszym testamencie (bez aktu notarialnego);
- przedmiotem ma być świadczenie, niekoniecznie przeniesienie własności konkretnej rzeczy;
- nie ma potrzeby natychmiastowego i bezpośredniego przeniesienia własności na zapisobiercę;
- spadkodawca nie chce, by zapisobierca był obciążony odpowiedzialnością za długi spadkowe i zachowek.
- Zapis windykacyjny jest korzystny, gdy:
- Chodzi o konkretną rzecz lub prawo (np. nieruchomość, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, ogół praw wspólnika spółki osobowej);
- istotne jest, by zapisobierca stał się właścicielem natychmiast po śmierci, bez pośrednictwa spadkobierców;
- spadkodawca chce „wyjąć” dany składnik z działu spadku i ograniczyć spory między spadkobiercami;
- akceptuje formalizm aktu notarialnego oraz to, że zapisobierca będzie w określonych granicach współodpowiedzialny za długi spadkowe i zachowek.
Wybór między nimi powinien wynikać przede wszystkim z tego, czy spadkodawcy zależy na automatycznym przejściu konkretnego składnika majątku na określoną osobę oraz na wyłączeniu go z masy spadkowej, czy raczej na prostocie i elastyczności rozrządzeń, przy pozostawieniu spadkobiercom obowiązku wykonania woli testatora.
